Bảo hiểm trên giá trị là khi số tiền bảo hiểm cao hơn giá trị thực của tài sản; bảo hiểm trùng là khi cùng một tài sản, cùng một rủi ro được bảo hiểm bởi hai hay nhiều hợp đồng. Trong cả hai trường hợp, tổng số tiền bồi thường không vượt quá tổn thất thực tế. Phần số tiền bảo hiểm vượt giá trị tài sản không có hiệu lực; khi bảo hiểm trùng, mỗi doanh nghiệp bảo hiểm chỉ trả phần của mình theo tỷ lệ.
Hệ quả thực tế cho người mua: trả thêm phí cho phần vượt giá trị hay cho đơn thứ hai không mua được thêm quyền lợi. Cách duy nhất để nhận đủ là xác định đúng giá trị bảo hiểm và mua đủ, không hơn, ở một chỗ hoặc phối hợp rõ ràng giữa nhiều chỗ.
Gốc rễ: nguyên tắc bồi thường và lợi ích có thể được bảo hiểm
Bảo hiểm tài sản dựa trên hai nguyên tắc nền. Thứ nhất, người được bảo hiểm phải có lợi ích có thể được bảo hiểm đối với tài sản: quyền sở hữu, quyền sử dụng, trách nhiệm quản lý, quyền lợi tài chính như bên nhận thế chấp. Thứ hai là nguyên tắc bồi thường: tiền bảo hiểm chỉ khôi phục thiệt hại, không tạo ra lợi nhuận.
Nếu không có hai nguyên tắc này, bảo hiểm tài sản sẽ biến thành đặt cược vào rủi ro của người khác hoặc vào chính tài sản của mình. Lịch sử bảo hiểm hàng hải và hoả hoạn ở châu Âu từng trải qua thời kỳ người ta mua bảo hiểm cho tàu của người khác như một dạng cá cược, và các đạo luật yêu cầu lợi ích bảo hiểm ra đời để chặn hiện tượng đó. Pháp luật bảo hiểm hiện đại, gồm Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022 của Việt Nam, kế thừa tư tưởng này.
Bảo hiểm trên giá trị và bảo hiểm trùng là hai cách người mua, vô tình hay cố ý, tạo ra khả năng nhận nhiều hơn tổn thất. Luật xử lý cả hai để đưa khoản bồi thường về đúng tổn thất thực.
Bảo hiểm trên giá trị: hệ quả pháp lý và phí
Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022 quy định hợp đồng bảo hiểm tài sản trên giá trị không có hiệu lực đối với phần số tiền bảo hiểm vượt quá giá trị thị trường của tài sản tại thời điểm giao kết. Phần phí tương ứng với phần vượt thường được hoàn lại cho bên mua bảo hiểm, sau khi trừ các chi phí hợp lý theo quy định và hợp đồng. Trường hợp kê khai gian dối có chủ ý để trục lợi được xử lý khác, có thể dẫn đến hậu quả nặng hơn với toàn bộ hợp đồng, nên cần kiểm quy định hiện hành và điều khoản cụ thể.
Thực tế, phần lớn trường hợp trên giá trị là vô tình: lấy giá nhà đất làm số tiền bảo hiểm công trình, lấy giá xe mới cho xe đã dùng năm năm mà đơn không có điều khoản thay thế mới, khai hàng tồn kho theo giá bán thay vì giá gốc. Người mua tưởng mình “bảo hiểm thừa cho chắc”, nhưng thật ra đang trả phí cho phần không có giá trị.
Phát hiện thường đến muộn. Doanh nghiệp bảo hiểm có thể không kiểm tra kỹ giá trị khi bán đơn, nên vấn đề chỉ lộ ra khi giám định tổn thất. Lúc đó người mua mới biết khoản bồi thường được tính theo tổn thất thực, và việc đòi hoàn phí cho các năm trước có thể không dễ dàng.
Bảo hiểm trùng: tiền bồi thường được phân bổ thế nào
Ví dụ giả định. Một kho hàng có giá trị bảo hiểm 8 tỷ đồng. Chủ kho mua bảo hiểm 6 tỷ ở công ty X; ngân hàng cho vay yêu cầu mua thêm một đơn 4 tỷ ở công ty Y với ngân hàng là người thụ hưởng. Tổng số tiền bảo hiểm 10 tỷ, vượt giá trị 2 tỷ. Một vụ cháy gây tổn thất 3 tỷ.
- Tổng số tiền bảo hiểm của các hợp đồng: 6 + 4 = 10 tỷ.
- Tổn thất thực được bồi thường tối đa: 3 tỷ, vì tổng bồi thường không được vượt tổn thất.
- Công ty X chịu theo tỷ lệ số tiền bảo hiểm của mình trên tổng: 6 / 10 × 3 = 1,8 tỷ.
- Công ty Y chịu: 4 / 10 × 3 = 1,2 tỷ, trả theo điều khoản thụ hưởng cho ngân hàng.
- Tổng hai bên trả đủ 3 tỷ. Phí của phần trùng (2 tỷ vượt giá trị) là chi phí không mang lại quyền lợi.
Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022 nêu nguyên tắc mỗi doanh nghiệp bảo hiểm chỉ chịu trách nhiệm bồi thường theo tỷ lệ giữa số tiền bảo hiểm đã thoả thuận và tổng số tiền bảo hiểm của tất cả hợp đồng. Hợp đồng cụ thể có thể có điều khoản đóng góp riêng; khi tổn thất, các doanh nghiệp bảo hiểm sẽ đối chiếu với nhau.
Ba nhóm tài sản hay bị khai cao hơn giá trị
Bất động sản gồm cả đất. Số tiền bảo hiểm lấy theo giá mua hoặc giá ngân hàng định giá, trong đó phần lớn là quyền sử dụng đất. Hoả hoạn, bão lũ không làm mất đất, nên phần giá trị đất trong số tiền bảo hiểm không bao giờ được bồi thường. Giá trị bảo hiểm của công trình phải tính bằng chi phí xây dựng lại, tách khỏi giá đất.
Tài sản cũ khai theo giá mới khi đơn chỉ trả giá trị thực tế. Một xe tải đã chạy nhiều năm, một máy phát điện cũ được khai theo giá mua mới trong khi quy tắc bồi thường theo giá trị thực tế sau khấu hao. Khi tổn thất toàn bộ, bồi thường chỉ bằng giá trị thực tế, và phần chênh lệch số tiền bảo hiểm là phí bỏ đi. Nếu muốn nhận giá mới, phải mua điều khoản thay thế mới và chấp nhận điều kiện kèm theo.
Hàng tồn kho khai theo giá bán. Giá trị bảo hiểm hàng tồn kho thường là giá gốc: chi phí mua hoặc chi phí sản xuất. Khai theo giá bán là đã cộng lợi nhuận kỳ vọng, vốn không thuộc phạm vi bảo hiểm tài sản thông thường. Lợi nhuận mất đi do gián đoạn kinh doanh cần một đơn bảo hiểm gián đoạn kinh doanh riêng, với cách tính riêng.
Cách phòng tránh chung. Với mỗi nhóm, viết ra một dòng: cơ sở giá trị của hợp đồng là gì, con số được tính từ dữ liệu nào. Nếu không viết được dòng đó, số tiền bảo hiểm gần như chắc chắn đang được chọn theo cảm tính.
Các tình huống tạo ra bảo hiểm trùng mà người mua không để ý
Ngân hàng và chủ tài sản cùng mua. Chủ doanh nghiệp đã có đơn tài sản tổng hợp, nhưng khi vay ngân hàng lại mua thêm đơn cho tài sản thế chấp. Cách đúng là bổ sung ngân hàng làm người thụ hưởng trên đơn hiện có, không mua đơn thứ hai.
Bên thuê và bên cho thuê. Cả hai cùng bảo hiểm nhà xưởng vì hợp đồng thuê không phân định rõ ai chịu rủi ro. Nên đọc lại điều khoản rủi ro trong hợp đồng thuê và thống nhất một bên mua, bên kia được ghi là người có quyền lợi liên quan.
Hàng gửi kho thuê. Chủ hàng mua bảo hiểm hàng hoá, đơn vị kho bãi cũng có đơn bảo hiểm hàng trong kho. Cần xác định đơn của kho bảo hiểm trách nhiệm của kho hay bảo hiểm chính hàng hoá.
Đơn tổng hợp và đơn chuyên biệt chồng nhau. Đơn mọi rủi ro tài sản đã bao gồm máy móc, đồng thời mua thêm đơn đổ vỡ máy móc cho cùng thiết bị. Phần chồng lấn về rủi ro hoả hoạn hay ngập lụt có thể trở thành bảo hiểm trùng.
Tập đoàn và công ty con. Tập đoàn mua đơn chung cho cả nhóm, công ty con lại tự mua đơn riêng. Bộ phận quản trị rủi ro của tập đoàn nên lập danh mục đơn để tránh chồng chéo.
Ngoại lệ: khi nào nguyên tắc bồi thường không áp dụng như bình thường
Không phải mọi loại bảo hiểm đều chịu cùng giới hạn. Bảng dưới đây so sánh các loại thường gặp, ở mức nguyên lý.
| Loại bảo hiểm | Có giá trị bảo hiểm để so? | Mua nhiều đơn thì sao | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Bảo hiểm tài sản thông thường | Có | Phân bổ theo tỷ lệ, tổng không vượt tổn thất | Phần vượt giá trị vô hiệu |
| Tài sản theo giá trị thoả thuận | Có, chốt trước | Vẫn không được vượt giá trị thoả thuận khi trùng | Dùng cho tác phẩm nghệ thuật, đồ sưu tầm; thường cần thẩm định trước |
| Bảo hiểm nhân thọ, tai nạn con người | Không | Nhận đủ quyền lợi từ mỗi hợp đồng theo thoả thuận | Phần chi phí y tế thực tế có thể có quy định riêng |
| Bảo hiểm trách nhiệm | Không, dùng giới hạn trách nhiệm | Các đơn có thể chia sẻ theo điều khoản | Không vượt trách nhiệm thực phát sinh |
Giá trị thoả thuận không phải giấy phép để khai cao. Doanh nghiệp bảo hiểm chấp nhận một giá trị thoả thuận vì đã có cơ sở thẩm định; nếu sau này phát hiện khai sai trọng yếu, giá trị đó có thể bị thách thức.
Danh mục để không trả phí cho phần vô ích
Hằng năm, trước khi tái tục, bộ phận tài chính nên rà soát danh mục sau.
- Lập bảng liệt kê mọi đơn bảo hiểm đang có hiệu lực của doanh nghiệp, ghi tài sản, địa điểm, rủi ro, số tiền bảo hiểm, người thụ hưởng.
- Đối chiếu số tiền bảo hiểm với giá trị bảo hiểm được tính có căn cứ cho từng hạng mục; đánh dấu hạng mục cao hơn đáng kể.
- Kiểm tra trùng lặp giữa đơn của doanh nghiệp, đơn do ngân hàng yêu cầu, đơn của bên cho thuê, đơn của đơn vị kho bãi.
- Khi mua đơn mới, kê khai trung thực các hợp đồng bảo hiểm khác đang có cho cùng tài sản, theo nghĩa vụ cung cấp thông tin.
- Yêu cầu điều chỉnh giảm số tiền bảo hiểm và hoàn phí phần vượt nếu phát hiện trên giá trị trong thời hạn hợp đồng, theo thủ tục của doanh nghiệp bảo hiểm.
- Với tài sản cần giá trị thoả thuận, lưu chứng thư thẩm định hoặc giám định làm căn cứ.
Câu hỏi thường gặp
Mua hai đơn bảo hiểm cháy nổ cho cùng một nhà xưởng có hợp pháp không?
Không bị cấm, nhưng đó là bảo hiểm trùng. Khi có tổn thất, các doanh nghiệp bảo hiểm phân bổ bồi thường theo tỷ lệ và tổng số tiền không vượt tổn thất thực. Người mua có nghĩa vụ thông báo về các hợp đồng khác khi giao kết.
Nếu không khai báo đơn bảo hiểm khác thì có bị từ chối bồi thường không?
Hậu quả phụ thuộc quy định và điều khoản cụ thể về nghĩa vụ cung cấp thông tin. Trường hợp cố ý che giấu để trục lợi có thể bị xử lý nặng. Ngay cả khi không bị từ chối, doanh nghiệp bảo hiểm vẫn có quyền đòi phân bổ với các đơn khác, nên che giấu không mang lại lợi ích nào.
Có thể đòi hoàn phí cho phần trên giá trị của các năm trước không?
Luật cho phép hoàn phí phần tương ứng khi hợp đồng trên giá trị, nhưng việc chứng minh giá trị tại thời điểm giao kết các năm trước thường khó. Thực tế thuận lợi nhất là phát hiện sớm trong năm hợp đồng và yêu cầu điều chỉnh ngay.
Bảo hiểm theo giá trị thay thế mới có bị coi là trên giá trị không?
Không, nếu hợp đồng thoả thuận cơ sở giá trị thay thế mới thì giá trị bảo hiểm được đo theo giá mới, và số tiền bảo hiểm theo giá mới là đúng giá trị. Sẽ là trên giá trị nếu khai theo giá mới trong khi hợp đồng chỉ bồi thường theo giá trị thực tế.
Khi bảo hiểm trùng, có được chọn đòi một doanh nghiệp bảo hiểm trả hết không?
Thường không. Mỗi doanh nghiệp bảo hiểm chỉ chịu phần của mình theo tỷ lệ, nên người được bảo hiểm phải gửi yêu cầu tới tất cả. Một số điều khoản cho phép một bên trả trước rồi đòi lại từ bên kia, nhưng cần đọc hợp đồng cụ thể.
Tài sản tăng giá mạnh sau khi mua đơn thì phần trên giá trị có tự hết không?
Nếu giá trị tài sản tăng lên bằng hoặc vượt số tiền bảo hiểm, thực tế không còn phần vượt khi tổn thất xảy ra. Tuy vậy, luật xét trên giá trị theo thời điểm giao kết. Cách gọn nhất là mua đúng giá trị khi giao kết và điều chỉnh theo biến động.