Giám định tổn thất là việc xác định nguyên nhân, phạm vi và mức độ thiệt hại của tài sản được bảo hiểm, rồi quy thiệt hại đó ra tiền làm căn cứ tính bồi thường. Theo Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022, doanh nghiệp bảo hiểm có trách nhiệm tổ chức giám định khi có tổn thất, có thể tự làm hoặc chỉ định tổ chức giám định; khi các bên không thống nhất, có cơ chế trưng cầu giám định độc lập.
Giám định không chỉ là “đến chụp ảnh”. Đó là một bài toán định giá có ràng buộc: phải trả lời rủi ro nào gây ra tổn thất và có thuộc phạm vi bảo hiểm không, tài sản trước tổn thất trị giá bao nhiêu theo cơ sở của hợp đồng, phần còn lại thu hồi được bao nhiêu, và các điều khoản tỷ lệ, khấu trừ, giới hạn tác động ra sao. Người được bảo hiểm hiểu quy trình này sẽ chuẩn bị tốt hơn và ít bị thiệt hơn.
Ai giám định và giám định để trả lời câu hỏi gì
Có ba vai trò thường gặp. Giám định viên của doanh nghiệp bảo hiểm xử lý phần lớn vụ việc nhỏ và trung bình. Với tổn thất lớn hoặc phức tạp, doanh nghiệp bảo hiểm thường chỉ định công ty giám định độc lập (trong thông lệ quốc tế gọi là loss adjuster), có chuyên gia về xây dựng, cơ khí, điện, hàng hoá. Người được bảo hiểm cũng có thể thuê chuyên gia riêng (kỹ sư, thẩm định viên, kế toán) để kiểm tra và phản biện, tự chịu chi phí trừ khi hợp đồng có thoả thuận khác.
Giám định trả lời bốn câu hỏi theo thứ tự. Thứ nhất, chuyện gì đã xảy ra và nguyên nhân trực tiếp là gì. Thứ hai, nguyên nhân đó có thuộc rủi ro được bảo hiểm và không rơi vào điểm loại trừ không. Thứ ba, thiệt hại thực tế đo theo cơ sở giá trị của hợp đồng là bao nhiêu. Thứ tư, sau khi áp các điều khoản tài chính, số tiền bồi thường là bao nhiêu.
Người được bảo hiểm thường chỉ quan tâm câu cuối, nhưng tranh chấp lại hay nảy sinh ở câu thứ hai và thứ ba. Chuẩn bị hồ sơ cho cả bốn câu từ đầu giúp tránh tình trạng giám định kéo dài vì thiếu tài liệu.
Việc cần làm ngay sau sự cố, trước khi giám định viên đến
Những giờ đầu sau sự cố quyết định chất lượng hồ sơ. Thời hạn thông báo và các nghĩa vụ cụ thể ghi trong hợp đồng; nguyên tắc chung như sau.
- Bảo đảm an toàn cho người, gọi lực lượng chức năng (phòng cháy chữa cháy, công an) khi cần; biên bản của cơ quan chức năng là tài liệu quan trọng về nguyên nhân.
- Thông báo cho doanh nghiệp bảo hiểm hoặc môi giới càng sớm càng tốt bằng kênh có lưu vết, ghi thời gian, địa điểm, mô tả sơ bộ.
- Hạn chế tổn thất lan rộng: che chắn mái, bơm nước, di dời hàng chưa hỏng, ngắt điện. Chi phí hợp lý cho việc này thường được doanh nghiệp bảo hiểm hoàn trả; bỏ mặc để tổn thất lan rộng có thể làm giảm bồi thường.
- Chụp ảnh, quay video toàn cảnh và cận cảnh trước khi dọn dẹp, có mốc thời gian; giữ lại các bộ phận hỏng, mẫu hàng hư.
- Không tự ý sửa chữa, thanh lý tài sản hỏng trước khi giám định viên đồng ý, trừ việc khẩn cấp để hạn chế tổn thất, và ghi lại lý do.
- Lập danh sách sơ bộ tài sản bị ảnh hưởng, tách theo nhóm: công trình, máy móc, hàng hoá, tài sản của bên thứ ba.
Nguyên nhân trực tiếp và phạm vi bảo hiểm
Nguyên tắc nguyên nhân trực tiếp (proximate cause) có gốc từ luật bảo hiểm hàng hải Anh: tổn thất được bồi thường khi nguyên nhân chi phối, hiệu quả nhất dẫn tới tổn thất là rủi ro được bảo hiểm, không nhất thiết là nguyên nhân xảy ra gần nhất về thời gian. Trong thực tế, chuỗi nguyên nhân hay phức tạp: mưa lớn làm tràn hệ thống thoát nước, nước vào tủ điện, chập điện gây cháy. Rủi ro nào là nguyên nhân trực tiếp quyết định đơn có bồi thường hay không và bồi thường phần nào.
Ví dụ khác: máy móc hỏng sau khi kho bị ngập. Đơn cháy nổ cơ bản có thể không bảo hiểm ngập lụt nếu không mua rủi ro bổ sung; đơn mọi rủi ro tài sản thường bảo hiểm nhưng có thể loại trừ hư hỏng do hao mòn tự nhiên hay lỗi bảo dưỡng. Giám định viên sẽ phân biệt phần hỏng do nước với phần vốn đã xuống cấp từ trước.
Vì vậy hồ sơ bảo dưỡng định kỳ có giá trị lớn khi giám định: nó chứng minh tình trạng tài sản trước sự cố, giúp tách tổn thất do rủi ro được bảo hiểm khỏi hư hỏng sẵn có. Doanh nghiệp không lưu nhật ký bảo dưỡng thường thua ở chính điểm này.
Đo thiệt hại theo từng loại tài sản
Mỗi loại tài sản có cách đo tổn thất riêng. Bảng tóm tắt cách làm thường gặp và tài liệu người được bảo hiểm nên chuẩn bị.
| Loại tài sản | Cách đo tổn thất | Tài liệu nên có | Điểm hay tranh cãi |
|---|---|---|---|
| Công trình xây dựng | Dự toán sửa chữa hoặc xây lại theo khối lượng thực tế | Bản vẽ hoàn công, hồ sơ quyết toán, ảnh trước sự cố | Phạm vi phá dỡ, nâng cấp theo quy chuẩn mới |
| Máy móc thiết bị | Chi phí sửa chữa; nếu sửa không kinh tế thì coi là tổn thất toàn bộ | Hồ sơ mua, nhật ký bảo dưỡng, báo giá sửa chữa và báo giá máy thay thế | Sửa hay thay; mức khấu trừ mới thay cũ |
| Hàng tồn kho | Số lượng hư hỏng nhân giá gốc, trừ giá trị bán thanh lý | Sổ kho, phiếu nhập xuất, kiểm kê gần nhất, hoá đơn mua | Số lượng thực tại thời điểm tổn thất; giá gốc hay giá bán |
| Tài sản của bên thứ ba | Theo hợp đồng giữ hộ và phạm vi đơn | Hợp đồng gửi giữ, gia công, biên bản nhận hàng | Đơn có bảo hiểm tài sản giữ hộ hay không |
Giá trị thu hồi (salvage) là phần cần chú ý: tài sản hỏng vẫn có thể bán được như phế liệu hoặc hàng thanh lý. Khoản này được trừ khỏi tổn thất, hoặc doanh nghiệp bảo hiểm nhận tài sản hỏng sau khi bồi thường đủ. Hai bên nên thống nhất cách xử lý trước khi bán.
Từ tổn thất tới con số bồi thường: một phép tính đầy đủ
Ví dụ giả định, chỉ minh hoạ thứ tự tính. Một vụ cháy kho làm hỏng hàng tồn kho. Số tiền bảo hiểm hàng hoá 8 tỷ; giám định xác định giá trị hàng tồn kho theo giá gốc tại thời điểm tổn thất là 10 tỷ. Mức khấu trừ 100 triệu mỗi vụ.
- Tổn thất gộp: 2.500 triệu theo giá gốc của số hàng hư hỏng, đã kiểm đếm.
- Trừ giá trị thu hồi: hàng bán thanh lý được 300 triệu, còn 2.200 triệu.
- Cộng chi phí hạn chế tổn thất hợp lý (thuê xe di dời hàng chưa cháy, bơm nước): 80 triệu, thành 2.280 triệu. Một số hợp đồng tính khoản này riêng, có giới hạn riêng.
- Áp tỷ lệ dưới giá trị 8 / 10 = 80%: 2.280 × 80% = 1.824 triệu.
- Trừ mức khấu trừ 100 triệu: 1.724 triệu. Thứ tự áp tỷ lệ và khấu trừ theo quy định của hợp đồng.
- Kiểm tra trần và giới hạn riêng: 1.724 triệu nằm dưới số tiền bảo hiểm và không có giới hạn riêng nào bị chạm.
Nhìn vào phép tính, có thể thấy người được bảo hiểm tác động được ba chỗ: chứng minh số lượng và giá gốc đúng, bảo vệ giá trị bảo hiểm làm mẫu số (để tránh tỷ lệ), và lưu chứng từ chi phí hạn chế tổn thất.
Hồ sơ bồi thường nên chuẩn bị
Doanh nghiệp bảo hiểm sẽ đưa danh mục cụ thể; danh sách sau giúp bạn chuẩn bị trước những thứ hay thiếu nhất.
- Thông báo tổn thất và giấy yêu cầu bồi thường theo mẫu của doanh nghiệp bảo hiểm.
- Hợp đồng, giấy chứng nhận bảo hiểm, các sửa đổi bổ sung và chứng từ đóng phí.
- Biên bản của cơ quan chức năng về sự cố (nếu có), biên bản giám định.
- Chứng từ chứng minh quyền sở hữu, giá trị tài sản: hoá đơn, sổ tài sản cố định, sổ kho, kiểm kê.
- Ảnh, video trước và sau sự cố; nhật ký bảo dưỡng; hồ sơ kiểm tra định kỳ.
- Báo giá, dự toán sửa chữa hoặc thay thế, ưu tiên từ hai nguồn trở lên.
- Chứng từ chi phí hạn chế tổn thất và chi phí dọn dẹp.
Tài liệu khó bổ sung nhất sau sự cố là tài liệu chứng minh tình trạng và giá trị trước sự cố, vì chúng thường cháy, ngập cùng tài sản. Lưu bản sao sổ tài sản, kiểm kê, ảnh nhà xưởng và hợp đồng bảo hiểm ở nơi khác, như hệ thống lưu trữ đám mây hoặc văn phòng khác, là biện pháp rẻ mà hiệu quả.
Khi không đồng ý với kết quả giám định
Bước đầu tiên là yêu cầu doanh nghiệp bảo hiểm giải trình bằng văn bản: dùng cơ sở giá trị nào, dữ liệu nào, áp điều khoản nào. Nhiều bất đồng được giải quyết ở đây khi hai bên nhìn cùng một bảng tính. Hãy phản biện bằng tài liệu cụ thể, như báo giá thay thế, chứng thư định giá lập trước tổn thất, nhật ký bảo dưỡng, không chỉ bằng ý kiến.
Nếu vẫn không thống nhất về nguyên nhân hay mức độ tổn thất, Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022 có quy định về trưng cầu giám định độc lập; chi phí giám định và bên chịu chi phí tuỳ theo thoả thuận và kết quả giám định theo quy định. Hãy đọc điều khoản giải quyết tranh chấp trong hợp đồng, vì nó có thể quy định trình tự, cơ quan giải quyết (trọng tài hoặc toà án) và thời hạn.
Cuối cùng, yêu cầu bồi thường và khởi kiện đều có thời hạn và thời hiệu theo luật và hợp đồng. Đừng để quá trình thương lượng kéo dài làm lỡ các mốc đó. Với tổn thất lớn, tham khảo ý kiến luật sư có kinh nghiệm về bảo hiểm sớm thường đáng chi phí.
Câu hỏi thường gặp
Chi phí giám định tổn thất do ai trả?
Giám định do doanh nghiệp bảo hiểm tổ chức thường do doanh nghiệp bảo hiểm chịu chi phí. Nếu người được bảo hiểm tự thuê chuyên gia riêng để phản biện, họ thường tự trả trừ khi hợp đồng quy định khác. Chi phí giám định độc lập khi có bất đồng được phân bổ theo thoả thuận và quy định hiện hành.
Có được dọn dẹp và sửa chữa ngay để tiếp tục sản xuất không?
Được làm những việc cần thiết để hạn chế tổn thất và bảo đảm an toàn, nhưng nên thông báo và có ý kiến của doanh nghiệp bảo hiểm trước khi sửa chữa lớn hay thanh lý tài sản hỏng. Chụp ảnh, quay video và giữ lại bộ phận hỏng giúp bảo toàn chứng cứ.
Tổn thất toàn bộ ước tính khác tổn thất toàn bộ thực tế thế nào?
Tổn thất toàn bộ thực tế là tài sản bị phá huỷ hoàn toàn hoặc mất hẳn. Tổn thất toàn bộ ước tính là tài sản vẫn còn nhưng chi phí sửa chữa, cứu hộ vượt giá trị của nó hoặc một tỷ lệ quy định, nên được xử lý như mất toàn bộ. Ngưỡng cụ thể do quy tắc bảo hiểm quy định.
Giám định viên có quyền yêu cầu xem sổ sách kế toán không?
Với tổn thất hàng tồn kho hoặc gián đoạn kinh doanh, sổ sách là căn cứ chính để xác định số lượng và giá trị, nên giám định viên thường yêu cầu. Hợp đồng bảo hiểm thường quy định nghĩa vụ cung cấp tài liệu hợp lý. Từ chối cung cấp có thể làm chậm hoặc ảnh hưởng tới việc giải quyết bồi thường.
Có nên thuê chuyên gia riêng khi tổn thất lớn?
Với tổn thất lớn, phức tạp về kỹ thuật hoặc có dấu hiệu bất đồng về nguyên nhân, thuê kỹ sư hoặc thẩm định viên riêng giúp bạn có bảng tính độc lập để đối chiếu. Chi phí thường nhỏ so với chênh lệch có thể phát sinh ở cơ sở giá trị, tỷ lệ dưới giá trị hay phạm vi sửa chữa.
Doanh nghiệp bảo hiểm có thể tạm ứng bồi thường trước khi giám định xong không?
Với tổn thất lớn, việc tạm ứng một phần bồi thường đã chắc chắn thuộc phạm vi bảo hiểm là thông lệ phổ biến để giúp khôi phục hoạt động. Điều kiện và mức tạm ứng do thoả thuận. Bạn nên chủ động đề nghị bằng văn bản, kèm kế hoạch khôi phục và dự toán chi phí.