Phương pháp chi phí xác định giá trị máy móc bằng cách lấy chi phí để có một tài sản mới tương đương, rồi trừ đi mọi loại hao mòn mà máy hiện tại đã chịu. Công thức gọn: giá trị = chi phí thay thế (hoặc tái tạo) mới − hao mòn hữu hình − hao mòn chức năng − hao mòn kinh tế. Đây là phương pháp được dùng nhiều nhất cho máy móc ở Việt Nam, vì phần lớn máy công nghiệp không có đủ giao dịch để so sánh.
Logic nền tảng là nguyên tắc thay thế: người mua hiểu biết sẽ không trả cho một máy cũ nhiều hơn chi phí mua một máy mới cùng công năng, trừ đi phần bất lợi do cũ. Vì vậy chi phí mới là trần trên, và nghệ thuật của phương pháp nằm ở việc ước tính đúng trần ấy và đo đủ các khoản trừ.
Phần dưới giải thích sự khác nhau giữa chi phí tái tạo và chi phí thay thế, các cách ước tính chi phí mới, một ví dụ giả định tính từ đầu đến cuối và những tình huống phương pháp này cho kết quả sai lệch.
Chi phí tái tạo và chi phí thay thế khác nhau thế nào
Hai khái niệm này hay bị dùng lẫn, nhưng chúng dẫn tới hai con số khác nhau và hai cách tính hao mòn khác nhau.
| Tiêu chí | Chi phí tái tạo mới | Chi phí thay thế mới |
|---|---|---|
| Định nghĩa | Chi phí làm ra một bản sao giống hệt máy hiện có, cùng vật liệu, thiết kế, công nghệ | Chi phí có một máy mới cùng công năng, dùng công nghệ và thiết kế hiện hành |
| Khi máy cũ lỗi thời | Vẫn tính theo thiết kế cũ, kể cả khi không ai còn sản xuất | Tính theo máy hiện đại tương đương, thường rẻ hơn hoặc hiệu quả hơn |
| Hao mòn chức năng | Phải trừ đầy đủ phần lỗi thời do thiết kế cũ | Một phần lỗi thời đã tự loại ra vì so với máy hiện đại |
| Dùng nhiều khi | Máy vẫn đang được sản xuất y hệt; tài sản đặc biệt cần tái lập nguyên bản | Phần lớn máy công nghiệp, nhất là khi model cũ đã ngừng sản xuất |
Lỗi hay gặp là dùng chi phí thay thế (đã là máy hiện đại) rồi vẫn trừ hao mòn chức năng do "công nghệ cũ" — tức là trừ hai lần. Ngược lại, dùng chi phí tái tạo mà quên trừ hao mòn chức năng sẽ thổi phồng giá trị. Báo cáo tốt phải nói rõ đang dùng loại nào và xử lý hao mòn chức năng cho nhất quán.
Bốn cách ước tính chi phí mới
Báo giá trực tiếp. Hỏi nhà sản xuất hoặc đại lý về máy mới cùng model hoặc model kế nhiệm. Đây là nguồn đáng tin nhất, nhưng báo giá niêm yết thường cao hơn giá giao dịch thật vì chưa tính chiết khấu dự án; thẩm định viên cần hỏi thêm mức chiết khấu thông thường.
Đánh chỉ số từ nguyên giá. Lấy giá mua gốc nhân với tỷ số giữa chỉ số giá hiện tại và chỉ số giá năm mua. Cách này nhanh khi máy đã ngừng sản xuất, nhưng chỉ ra chi phí tái tạo (máy cũ với giá hôm nay), không phải chi phí thay thế. Càng xa năm mua, sai số càng lớn, và nguyên giá có thể chứa khoản không lặp lại như giá ưu đãi hay phí đặc thù.
Chi phí theo công suất. Khi chỉ có giá của máy cùng loại nhưng khác công suất, dùng quan hệ chi phí tăng chậm hơn công suất. Kinh nghiệm phổ biến trong ngành hoá chất và chế biến từ cuối thập niên 1940 là số mũ khoảng 0,6 — gọi là quy tắc sáu phần mười: công suất gấp đôi thì chi phí tăng khoảng 2 mũ 0,6, tức xấp xỉ 1,5 lần. Số mũ thực tế dao động theo loại thiết bị, nên đây là công cụ ước tính thô.
Cộng chi tiết. Với dây chuyền đặt hàng, cộng chi phí từng cấu phần: thiết bị chính, phụ trợ, vật tư lắp đặt, nhân công, thiết kế, chạy thử. Tốn công nhất nhưng cần khi không có máy nào tương đương trên thị trường.
Chi phí mới gồm những khoản nào
Một sai sót thường gặp là chỉ lấy giá xuất xưởng của máy. Với giả định tiếp tục sử dụng tại chỗ, chi phí thay thế mới phải phản ánh toàn bộ chi phí để máy sẵn sàng sản xuất như hiện tại:
- Giá mua máy, sau chiết khấu thông thường.
- Vận chuyển, bảo hiểm vận chuyển, bốc dỡ đến xưởng.
- Thuế và phí khâu nhập khẩu với máy nhập — xác định theo quy định hiện hành, không lấy theo trí nhớ.
- Móng máy, kết cấu đỡ, đấu nối điện, khí nén, nước làm mát.
- Lắp đặt, căn chỉnh, chạy thử, đào tạo vận hành.
- Chi phí thiết kế, giám sát kỹ thuật nếu là dây chuyền.
Ngược lại, với giả định tháo dỡ di dời, các khoản lắp đặt tại chỗ không được tính vào giá trị máy, vì người mua phải tự bỏ chi phí đó lần nữa. Đây là nguồn chênh lệch lớn giữa hai cơ sở giá trị: với máy nặng cần móng riêng, phần lắp đặt có thể chiếm tỷ trọng đáng kể trong tổng chi phí. Thuế giá trị gia tăng đầu vào được khấu trừ thường không được cộng vào chi phí; báo cáo cần nói rõ cách xử lý.
Tỷ giá, xuất xứ và thời điểm: ba biến số làm lệch chi phí mới
Phần lớn máy công nghiệp ở Việt Nam là máy nhập khẩu, nên chi phí thay thế mới chịu ảnh hưởng trực tiếp của tỷ giá. Một báo giá bằng euro hay yên Nhật lấy từ sáu tháng trước, quy đổi theo tỷ giá hôm nay, có thể lệch đáng kể so với báo giá mới. Thẩm định viên cẩn thận sẽ ghi rõ đồng tiền gốc, tỷ giá áp dụng và ngày của tỷ giá, để người đọc biết con số nhạy thế nào nếu tỷ giá biến động.
Biến số thứ hai là xuất xứ thay thế. Nhiều nhóm máy hiện có lựa chọn từ nhiều quốc gia với mức giá chênh nhau vài lần. Chi phí thay thế phải là phương án mà người mua điển hình trên thị trường sẽ chọn để có công năng tương đương, không nhất thiết cùng xuất xứ với máy đang thẩm định. Nếu ngành đó tại Việt Nam đã chuyển phần lớn sang máy châu Á giá thấp hơn, việc giữ nguyên giá máy châu Âu làm chi phí thay thế sẽ thổi phồng giá trị.
Biến số thứ ba là thời điểm. Chi phí mới phải tại đúng thời điểm thẩm định. Giai đoạn chuỗi cung ứng đứt gãy từng làm giá và thời gian giao hàng của nhiều loại thiết bị tăng vọt rồi hạ nhiệt; báo giá lấy ở đỉnh hay ở đáy đều làm sai lệch kết quả nếu không được cập nhật.
Ví dụ giả định: định giá một máy ép nhựa bằng phương pháp chi phí
Các con số dưới đây là ví dụ giả định để minh hoạ trình tự, không phản ánh giá máy thật. Máy ép nhựa nhập khẩu đã dùng 8 năm, model này vẫn còn được sản xuất với phiên bản cải tiến.
- Chi phí thay thế mới: báo giá model kế nhiệm cùng lực kẹp là 2,0 tỷ đồng sau chiết khấu; cộng vận chuyển, thuế khâu nhập khẩu, lắp đặt, chạy thử ước 0,3 tỷ. Tổng 2,3 tỷ.
- Hao mòn hữu hình: tuổi đời kinh tế ước 20 năm, khảo sát cho thấy máy bảo dưỡng tốt nên tuổi hiệu quả đánh giá 7 năm. Tỷ lệ hao mòn = 7 / 20 = 35%, tương ứng 0,805 tỷ. Còn lại 1,495 tỷ.
- Hao mòn chức năng: model mới tiêu thụ ít điện hơn. Phần chênh lệch chi phí vận hành, sau thuế, quy về hiện giá cho 13 năm còn lại ước 0,15 tỷ. Còn lại 1,345 tỷ.
- Hao mòn kinh tế: nhà máy chỉ chạy khoảng 80% công suất do đơn hàng giảm, dự kiến kéo dài. Với số mũ 0,6, tỷ lệ hao mòn kinh tế = 1 − 0,8 mũ 0,6 ≈ 12,5%, tương ứng khoảng 0,168 tỷ. Còn lại khoảng 1,18 tỷ.
- Kiểm tra chéo: đối chiếu với vài máy ép cùng lực kẹp, cùng tuổi đang chào bán trên thị trường máy cũ; nếu giá chào nằm quanh hoặc trên mức giá trị tháo dời tương ứng thì kết quả có cơ sở.
Thứ tự trừ trong ví dụ là có chủ ý: hao mòn chức năng và kinh tế được áp lên phần đã trừ hao mòn hữu hình, không cộng các tỷ lệ với nhau rồi trừ một lần. Cộng thẳng 35% + 12,5% sẽ cho kết quả thấp hơn và sai về logic.
Khi nào phương pháp chi phí cho kết quả sai lệch
Khi hao mòn kinh tế lớn mà không được đo. Phương pháp chi phí nhìn từ phía tài sản: máy còn tốt, chi phí làm mới cao, nên giá trị cao. Nhưng nếu cả ngành đang thừa công suất, sản phẩm đầu ra mất giá, thì không ai trả mức đó. Nhiều báo cáo bỏ qua hao mòn kinh tế vì khó định lượng, dẫn đến tổng giá trị máy móc của một nhà máy thua lỗ cao hơn giá cả doanh nghiệp.
Khi máy đã lỗi thời đến mức không còn máy thay thế tương đương. Một máy in ống đồng thế hệ cũ, một máy dệt thoi cơ khí: thị trường đã chuyển sang công nghệ khác hẳn, nên "chi phí thay thế" phải dựa trên máy có công năng tương đương nhưng cấu hình khác, và phần điều chỉnh trở nên chủ quan.
Khi máy phổ thông có thị trường thứ cấp sôi động. Với xe nâng hay máy xúc, giá giao dịch thật phản ánh trực tiếp những gì người mua chịu trả, gồm cả những yếu tố mà mô hình hao mòn tuyến tính không bắt được: thương hiệu giữ giá, độ sẵn có phụ tùng, tâm lý thị trường. Bỏ qua dữ liệu đó để chỉ dùng chi phí là chọn phương pháp yếu hơn.
Nguyên tắc rút ra: phương pháp chi phí mạnh nhất khi tài sản mới vừa phải, còn đang được sản xuất, dùng ở nơi có hiệu quả kinh tế bình thường, và yếu dần khi xa các điều kiện đó.
Danh mục kiểm tra khi đọc một kết quả theo phương pháp chi phí
Khi nhận báo cáo dùng phương pháp chi phí, bạn có thể tự soát nhanh bằng các câu hỏi sau, trước khi đi vào từng con số:
- Báo cáo dùng chi phí tái tạo hay chi phí thay thế, và hao mòn chức năng có được xử lý nhất quán với lựa chọn đó không?
- Nguồn chi phí mới là gì: báo giá có ngày tháng, chỉ số giá nào, hay suy từ công suất? Có tính chiết khấu thông thường không?
- Chi phí lắp đặt, vận chuyển có được cộng vào không, và có khớp với cơ sở giá trị (tại chỗ hay tháo dời)?
- Tuổi đời kinh tế lấy từ đâu và tuổi hiệu quả được đánh giá dựa trên quan sát gì?
- Có phân tích hao mòn kinh tế không, hay mặc định bằng không? Công suất sử dụng thực tế là bao nhiêu?
- Kết quả có được đối chiếu với giao dịch thị trường hoặc khả năng sinh lời của nhà máy không?
Một báo cáo trả lời được cả sáu câu thì dù con số chưa như bạn mong đợi, nó vẫn có cơ sở để bảo vệ trước ngân hàng, đối tác hay toà án. Ngược lại, thiếu câu trả lời cho câu thứ năm là lỗ hổng phổ biến nhất.
Câu hỏi thường gặp
Phương pháp chi phí có giống cách tính giá trị còn lại trong kế toán không?
Không. Kế toán lấy nguyên giá lịch sử trừ khấu hao theo thời gian trích quy định, mục đích là phân bổ chi phí. Thẩm định giá lấy chi phí mới tại thời điểm hiện tại trừ hao mòn đo bằng quan sát và phân tích thị trường. Hai con số chỉ trùng nhau khi tình cờ.
Có thể dùng giá máy Trung Quốc làm chi phí thay thế cho máy châu Âu không?
Chỉ khi máy đó thật sự có công năng, độ chính xác, độ bền tương đương trong mắt người mua. Nếu chất lượng khác nhau, phải điều chỉnh, và điều chỉnh này dễ bị chủ quan. Thẩm định viên thường chọn máy cùng phân khúc chất lượng để tránh tranh cãi.
Chỉ số giá nào dùng để đánh chỉ số máy móc?
Thẩm định viên có thể dùng chỉ số giá sản xuất hoặc chỉ số giá nhập khẩu theo nhóm máy móc thiết bị do cơ quan thống kê công bố, hoặc chỉ số của nước sản xuất khi máy nhập khẩu, kết hợp biến động tỷ giá. Báo cáo cần nêu rõ chỉ số nào và lý do chọn.
Quy tắc sáu phần mười có áp dụng cho mọi loại máy không?
Không. Số mũ 0,6 là giá trị điển hình cho thiết bị quá trình như bồn, tháp, máy nén. Thiết bị gia công cơ khí, thiết bị điện tử hay máy theo mô-đun có thể có số mũ khác, có khi gần 1. Dùng nó như ước tính thô và kiểm lại bằng báo giá khi có thể.
Máy được tặng hoặc mua rất rẻ thì chi phí thay thế có thấp theo không?
Không. Chi phí thay thế là chi phí thị trường để có tài sản tương đương, không phụ thuộc giá mà chủ sở hữu đã trả. Một máy mua thanh lý giá rẻ vẫn có chi phí thay thế mới bằng máy mới tương đương; giá mua rẻ chỉ là thông tin tham khảo về thị trường thứ cấp.