Giá một bức tranh được quyết định trước hết bởi tác giả và vị trí của họ trên thị trường, sau đó là giai đoạn sáng tác, đề tài, chất liệu, kích thước, tình trạng, tính xác thực và lịch sử của chính tác phẩm (từng thuộc về ai, từng triển lãm và được xuất bản ở đâu). Không có công thức tính giá tranh từ chi phí vật liệu hay thời gian vẽ; giá được hình thành từ giao dịch giữa một số ít người mua và người bán trên một thị trường mỏng và thiếu minh bạch.
Vì vậy định giá tác phẩm nghệ thuật chủ yếu là so sánh với giao dịch của chính tác giả đó, điều chỉnh theo khác biệt giữa các tác phẩm, kết hợp ý kiến chuyên gia. Bài này giải thích từng yếu tố, cách đọc dữ liệu đấu giá, phương pháp mà các nhà kinh tế dùng để đo giá nghệ thuật, vấn đề xác thực và tranh giả, và những tranh luận về nghệ thuật như một kênh tài sản. Bài không nêu giá tác phẩm hay hoạ sĩ cụ thể nào.
Các yếu tố quyết định giá một tác phẩm
Bảng dưới gom các yếu tố mà chuyên gia nhà đấu giá và thẩm định viên nghệ thuật xem xét; mức độ ảnh hưởng thay đổi theo từng hoạ sĩ:
| Yếu tố | Câu hỏi đặt ra | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tác giả | Vị trí trong lịch sử nghệ thuật, mức độ được bảo tàng, giới phê bình công nhận, độ sâu thị trường | Yếu tố lớn nhất, quyết định mặt bằng giá |
| Giai đoạn sáng tác | Tác phẩm thuộc thời kỳ được đánh giá cao nhất của hoạ sĩ hay không | Cùng một tác giả, các giai đoạn có thể chênh nhau rất xa |
| Đề tài và tính tiêu biểu | Có phải đề tài, phong cách mà người sưu tầm gắn với tên tuổi hoạ sĩ | Tác phẩm "nhận ra ngay là của ai" thường được trả cao |
| Chất liệu | Sơn dầu, sơn mài, lụa, bột màu, giấy, bản in | Tác phẩm độc bản trên chất liệu chính thường cao hơn phác thảo, bản in |
| Kích thước | Lớn hay nhỏ so với các tác phẩm thường thấy của hoạ sĩ | Giá không tỷ lệ thuận với diện tích; quá lớn có thể khó bán |
| Tình trạng | Bong tróc, nấm mốc, phai màu, sửa chữa, vệ sinh quá tay | Chất liệu như lụa, giấy, sơn mài nhạy cảm với điều kiện bảo quản |
| Xác thực | Có được chuyên gia, hội đồng hay gia đình hoạ sĩ công nhận, có trong danh mục toàn tập không | Điều kiện tiên quyết |
| Lịch sử tác phẩm | Chuỗi sở hữu, triển lãm, xuất bản trong sách chuyên khảo | Vừa cộng giá trị vừa củng cố xác thực |
Ngoài các yếu tố của tác phẩm, giá còn chịu tác động của chu kỳ thị trường, tình hình kinh tế của nhóm người mua giàu có, và cả "hiệu ứng tin tức" sau một kỷ lục đấu giá hay một triển lãm hồi cố lớn.
Phương pháp so sánh trên thị trường nghệ thuật
Thẩm định viên nghệ thuật bắt đầu bằng việc thu thập các giao dịch công khai của cùng tác giả, chủ yếu từ kết quả đấu giá, vì giao dịch qua phòng tranh và giữa nhà sưu tầm hầu như không công bố. Họ chọn những tác phẩm gần nhất về giai đoạn, chất liệu, đề tài, kích thước, rồi điều chỉnh theo khác biệt về tình trạng, chất lượng và lịch sử tác phẩm. Khác với định giá ô tô, các điều chỉnh ở đây phụ thuộc nhiều vào đánh giá chất lượng mang tính chuyên môn: hai bức cùng đề tài, cùng kích thước của cùng một hoạ sĩ có thể chênh nhau nhiều vì một bức đơn giản là đẹp hơn.
Khi đọc kết quả đấu giá, cần phân biệt giá búa với giá đã gồm phí người mua, chú ý các tác phẩm không bán được (dấu hiệu giá kỳ vọng vượt cầu), và cẩn thận với các kết quả kỷ lục do hai người mua cạnh tranh quyết liệt. Một kỷ lục thường được truyền thông nhắc đi nhắc lại, khiến người sở hữu các tác phẩm khác của cùng hoạ sĩ kỳ vọng sai về giá trị tác phẩm của mình.
Với hoạ sĩ còn ít giao dịch công khai, đặc biệt là hoạ sĩ đương đại trẻ, giá chủ yếu do phòng tranh đại diện đặt, dựa trên kích thước, lịch sử triển lãm và mức giá các đợt trước. Mức giá sơ cấp này phản ánh chiến lược của phòng tranh nhiều hơn là giá thị trường thứ cấp, và người mua nên hiểu rằng bán lại sớm có thể khó đạt mức đã mua.
Nghiên cứu kinh tế học về giá nghệ thuật
Các nhà kinh tế đã cố đo lường lợi suất của nghệ thuật như một loại tài sản. Bài viết của William Baumol năm 1986 trên tạp chí American Economic Review, với nhan đề ví đầu tư nghệ thuật như một "ván cờ may rủi trôi nổi", lập luận rằng giá nghệ thuật không có giá trị cân bằng nội tại như cổ phiếu hay trái phiếu, nên biến động khó dự báo và lợi suất trung bình dài hạn thấp hơn nhiều tài sản tài chính.
Một hướng nghiên cứu khác xây dựng chỉ số giá nghệ thuật. Phương pháp bán lặp lại, mà chỉ số Mei Moses nổi tiếng nhất, theo dõi giá của cùng một tác phẩm qua các lần đấu giá, nhờ đó loại bỏ khác biệt giữa các tác phẩm. Phương pháp hồi quy hưởng thụ (hedonic) phân tách giá thành đóng góp của từng đặc điểm: tác giả, kích thước, chất liệu, chữ ký, thời điểm bán. Cả hai có giới hạn: bán lặp lại chỉ dựa trên một mẫu nhỏ và thiên lệch về tác phẩm được bán lại, thường là tác phẩm đã tăng giá; hồi quy hưởng thụ khó đo được yếu tố quan trọng nhất là chất lượng thẩm mỹ.
Hiện trạng bằng chứng nhìn chung cho thấy lợi suất của nghệ thuật, sau khi trừ chi phí giao dịch cao (phí người mua, phí người bán, bảo hiểm, bảo quản), không cao hơn tài sản tài chính, trong khi rủi ro và độ kém thanh khoản lớn hơn. Đồng thời phân phối lợi suất rất lệch: một số ít tác phẩm tăng giá rất mạnh, phần lớn còn lại thì không. Người mua nghệ thuật vì tình yêu nhận được "cổ tức thẩm mỹ" mà các chỉ số tài chính không đo được.
Xác thực và tranh giả: rủi ro trung tâm
Xác thực dựa trên ba trụ cột. Con mắt chuyên gia về phong cách, nét vẽ, bố cục của hoạ sĩ; phân tích kỹ thuật vật liệu như chất màu, toan, khung, lớp sơn bên dưới; và lịch sử tác phẩm có giấy tờ. Không trụ cột nào tự nó đủ; kết luận đáng tin là kết luận có cả ba.
Phân tích vật liệu mạnh ở việc loại trừ. Nếu một bức được cho là vẽ vào đầu thế kỷ 20 nhưng dùng chất màu chỉ xuất hiện về sau, nó không thể là thật. Chụp hồng ngoại, tia X có thể cho thấy lớp vẽ bên dưới, dấu sửa chữa. Nhưng người làm giả có kinh nghiệm dùng toan cũ, khung cũ và chất màu phù hợp thời kỳ, nên không phát hiện bất thường chưa có nghĩa là thật.
Danh mục toàn tập là tài liệu tham chiếu quan trọng. Với các hoạ sĩ lớn trên thế giới, danh mục toàn tập (catalogue raisonné) do chuyên gia hoặc quỹ của hoạ sĩ biên soạn liệt kê các tác phẩm được công nhận. Tác phẩm không có trong danh mục rất khó bán ở thị trường lớn. Nhiều hoạ sĩ Việt Nam chưa có danh mục như vậy, làm tăng độ bất định.
Thị trường tranh Việt Nam đặc biệt nhạy cảm với tranh giả. Tranh của các hoạ sĩ thời Mỹ thuật Đông Dương (gắn với Trường Mỹ thuật Đông Dương thành lập năm 1925) và các danh hoạ giai đoạn sau được quan tâm trên thị trường quốc tế, kéo theo tình trạng làm giả và tranh cãi xác thực được báo chí nhắc nhiều. Người mua nên yêu cầu ý kiến độc lập và lịch sử tác phẩm trước khi giao dịch giá trị lớn.
Khi bạn cần định giá một bức tranh đang sở hữu
Dù để bán, chia tài sản, mua bảo hiểm hay tặng cho, có thể chuẩn bị theo các bước:
- Gom mọi thông tin hiện có: hoá đơn, giấy chứng nhận, thư từ với hoạ sĩ hay phòng tranh, ảnh tác phẩm trong triển lãm, sách có in tác phẩm.
- Chụp ảnh và ghi thông số: mặt trước, mặt sau, chữ ký, các dấu, nhãn dán phía sau khung, kích thước, chất liệu.
- Đánh giá tình trạng: nhờ chuyên gia bảo quản kiểm tra nếu tác phẩm trên lụa, giấy, sơn mài hay có dấu hiệu hư hại; không tự vệ sinh.
- Xác định mục đích và cơ sở giá trị: giá thị trường cho mua bán, chia tài sản; giá thay thế bán lẻ cho bảo hiểm.
- Tham khảo nhiều nguồn: chuyên gia nhà đấu giá (thường tư vấn ước giá khi bạn có ý định gửi bán), thẩm định viên độc lập, phòng tranh đại diện hoạ sĩ.
- Yêu cầu khoảng giá kèm lý do: các tác phẩm so sánh đã dùng, điều chỉnh, giả định về xác thực.
Với tác phẩm có giá trị lớn hoặc dùng cho thủ tục pháp lý, hãy dùng dịch vụ thẩm định giá có chứng thư, và nếu xác thực còn nghi vấn, giải quyết xác thực trước khi định giá. Một con số định giá dựa trên giả định "tác phẩm là thật" chỉ đáng tin bằng chính giả định đó.
Những hiểu lầm phổ biến về giá tranh
Một số niềm tin hay gặp khiến người sở hữu và người mua kỳ vọng sai:
- "Hoạ sĩ mất đi thì tranh tăng giá." Có trường hợp như vậy trong ngắn hạn do hiệu ứng tin tức, nhưng giá dài hạn phụ thuộc vào việc hoạ sĩ có được giới chuyên môn, bảo tàng tiếp tục công nhận hay không.
- "Tranh to thì đắt." Giá không tỷ lệ với diện tích; tác phẩm quá khổ có thể khó bán vì ít người có không gian treo.
- "Có chữ ký là thật." Chữ ký là chi tiết dễ làm giả nhất; tác phẩm không ký nhưng có lịch sử rõ ràng có thể đáng tin hơn.
- "Giá phòng tranh là giá trị." Giá sơ cấp do phòng tranh đặt; giá bán lại trên thị trường thứ cấp có thể thấp hơn nhiều.
- "Kỷ lục đấu giá là mặt bằng giá." Kỷ lục là ngoại lệ, thường thuộc về tác phẩm tiêu biểu nhất, tình trạng tốt nhất và lịch sử đẹp nhất.
Câu hỏi thường gặp
Phí người mua trong đấu giá ảnh hưởng thế nào đến so sánh giá?
Nhiều nhà đấu giá cộng một tỷ lệ phí vào giá búa và công bố giá đã gồm phí. Khi so sánh, cần biết con số là giá búa hay giá gồm phí để không định giá cao hơn thực tế. Người bán cũng trả phí và chi phí khác, nên số tiền nhận về thấp hơn giá công bố đáng kể.
Bản in giới hạn của hoạ sĩ nổi tiếng có giá trị không?
Có, nhưng thấp hơn nhiều so với tác phẩm độc bản. Giá trị bản in phụ thuộc kỹ thuật in, số lượng ấn bản, chữ ký và số thứ tự, tình trạng giấy, và việc hoạ sĩ có trực tiếp tham gia làm bản in hay không. Bản in sao chụp không giới hạn gần như không có giá trị sưu tầm.
Nên mua bảo hiểm cho tranh theo giá nào?
Bảo hiểm thường dựa trên giá trị thay thế, tức chi phí để mua một tác phẩm tương đương trên thị trường bán lẻ, thường cao hơn giá bán lại. Nên định giá lại định kỳ vì thị trường thay đổi, và giữ hồ sơ ảnh, tình trạng, chứng từ để phục vụ bồi thường khi có tổn thất.
Tranh sơn mài và tranh lụa có khó định giá hơn sơn dầu không?
Khó hơn ở khâu đánh giá tình trạng và bảo quản. Sơn mài có thể nứt, bong khi thay đổi độ ẩm, nhiệt độ; lụa dễ ố, rách, phai màu. Những hư hại này ảnh hưởng mạnh tới giá và chi phí phục chế cao. Thị trường cho hai chất liệu này cũng tập trung vào nhóm người sưu tầm hẹp hơn.
Có nên mua tranh như một khoản đầu tư?
Bằng chứng nghiên cứu cho thấy lợi suất trung bình của nghệ thuật sau chi phí không cao hơn tài sản tài chính, trong khi rủi ro, chi phí giao dịch và độ kém thanh khoản cao. Lợi suất rất phân tán giữa các tác phẩm. Nếu mua, nên mua tác phẩm bạn thật sự muốn sống cùng, và coi khả năng tăng giá là phần thưởng thêm.
Ai có thể xác thực tranh của một hoạ sĩ Việt Nam đã mất?
Không có một cơ quan duy nhất. Thường là kết hợp ý kiến của chuyên gia nghiên cứu về hoạ sĩ đó, gia đình hoặc người giữ di sản, các nhà đấu giá uy tín và phân tích kỹ thuật. Mỗi nguồn có giới hạn và có thể bất đồng, nên tác phẩm có nhiều nguồn ủng hộ độc lập đáng tin hơn.