Trong vụ án hình sự, định giá tài sản là thủ tục để xác định giá trị của tài sản bị chiếm đoạt, bị huỷ hoại, bị thiệt hại hoặc là vật chứng, khi giá trị đó cần cho việc giải quyết vụ án. Cơ quan tiến hành tố tụng không tự định giá mà yêu cầu hội đồng định giá tài sản; kết luận định giá là một nguồn chứng cứ được đánh giá cùng chứng cứ khác.
Điểm làm định giá trong tố tụng hình sự khác hẳn tố tụng dân sự là hệ quả. Với nhiều tội xâm phạm sở hữu, Bộ luật Hình sự dùng giá trị tài sản làm ranh giới giữa có tội và không có tội (khi không kèm tình tiết khác), và làm căn cứ chia các khung hình phạt. Một chênh lệch nhỏ quanh ngưỡng có thể là khác biệt giữa xử lý hành chính và truy cứu hình sự, hoặc giữa hai khung hình phạt cách xa nhau.
Bài viết giải thích vì sao luật hình sự gắn với giá trị, ai định giá và theo trình tự nào, thời điểm và nguồn giá, các tình huống khó như tài sản không còn, và quyền của những người tham gia tố tụng. Bài không nêu các ngưỡng giá trị cụ thể của từng tội vì chúng nằm trong từng điều luật và có thể được sửa đổi. Nội dung mang tính nguyên lý, không thay ý kiến luật sư về vụ việc của bạn; quy định tố tụng và văn bản hướng dẫn có thể đã thay đổi, cần kiểm bản hiện hành.
Vì sao luật hình sự gắn trách nhiệm với giá trị tài sản
Luật hình sự đo mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi để quyết định có trừng phạt bằng hình sự hay không, và nặng đến đâu. Với các tội xâm phạm sở hữu như trộm cắp, lừa đảo chiếm đoạt, lạm dụng tín nhiệm, huỷ hoại tài sản, giá trị tài sản là thước đo khách quan nhất của mức độ thiệt hại. Nó cho phép luật đặt ra các ngưỡng đồng nhất thay vì để mỗi vụ một cảm nhận.
Cách thiết kế này có ưu điểm là minh bạch và nhất quán, nhưng cũng tạo ra một hệ quả: toàn bộ sức nặng của sự công bằng dồn vào một con số kỹ thuật. Trong khi thẩm định giá vốn chỉ đưa ra khoảng giá hợp lý, luật hình sự lại cần một con số so được với ngưỡng. Một tài sản được định giá ngay sát ngưỡng là tình huống mà mọi bên đều có lý do để tranh luận.
Giá trị tài sản còn được dùng ở các chỗ khác: xác định mức bồi thường dân sự trong vụ án hình sự, xác định thiệt hại trong các tội về kinh tế, chức vụ, và quyết định số tiền phải truy thu hoặc trả lại cho bị hại. Vì vậy định giá không chỉ phục vụ định tội mà còn quyết định phần dân sự đi kèm.
Cũng cần phân biệt: không phải tội nào cũng định lượng bằng giá trị. Với một số loại vật như chất ma tuý, vũ khí, luật dùng khối lượng, loại, số lượng chứ không dùng giá tiền; khi đó không cần định giá.
Ai định giá và theo trình tự nào
Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 quy định nguyên tắc yêu cầu định giá tài sản; tổ chức và hoạt động của hội đồng định giá trong tố tụng hình sự được quy định chi tiết trong văn bản hướng dẫn của Chính phủ. Ở mức nguyên lý, trình tự thường gồm:
- Cơ quan tiến hành tố tụng ra văn bản yêu cầu định giá khi cần xác định giá trị tài sản: cơ quan điều tra, viện kiểm sát hoặc toà án tuỳ giai đoạn. Văn bản ghi rõ tài sản, đặc điểm, tình trạng và tài liệu kèm theo.
- Hội đồng định giá được thành lập theo cấp, có thể là hội đồng thường xuyên hoặc theo vụ việc, gồm đại diện cơ quan tài chính và các cơ quan chuyên môn liên quan. Việc phân cấp đã được điều chỉnh cùng quá trình sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, cần kiểm văn bản hiện hành.
- Hội đồng thu thập thông tin giá: tài liệu do cơ quan tố tụng cung cấp, khảo sát thị trường, giá do cơ quan nhà nước quyết định nếu tài sản thuộc diện đó, hoá đơn chứng từ mua bán, ý kiến chuyên môn về tình trạng tài sản.
- Hội đồng họp, thảo luận và kết luận theo đa số; ý kiến khác được ghi nhận. Kết luận định giá bằng văn bản được gửi cho cơ quan yêu cầu.
- Kết luận được thông báo cho những người tham gia tố tụng có liên quan để họ có cơ hội trình bày ý kiến và đề nghị định giá lại nếu không đồng ý.
Khác với tố tụng dân sự, nơi đương sự chủ động thoả thuận giá và có mặt tại buổi định giá, trong tố tụng hình sự quá trình định giá do cơ quan nhà nước điều khiển. Quyền của bị can, bị cáo và bị hại tập trung ở chỗ được biết kết luận, được trình bày ý kiến, được đề nghị định giá lại và được luật sư hỗ trợ.
Thời điểm và nguồn giá: tài sản đáng bao nhiêu, vào lúc nào
Nguyên tắc được áp dụng phổ biến là giá trị tài sản được xác định tại thời điểm và nơi tài sản bị xâm phạm — tức là lúc hành vi phạm tội xảy ra, chứ không phải lúc điều tra hay xét xử. Lý do là trách nhiệm hình sự gắn với hành vi tại thời điểm thực hiện; nếu dùng giá lúc xét xử, cùng một hành vi có thể nặng hay nhẹ chỉ vì thị trường biến động sau đó. Cách diễn đạt và ngoại lệ cụ thể nằm ở văn bản hướng dẫn, nên kiểm bản hiện hành.
Đây là điểm khác cốt lõi với tranh chấp dân sự về chia tài sản, nơi giá được xác định theo thời điểm giải quyết. Hai logic khác nhau vì hai mục đích khác nhau: dân sự tìm cách chia công bằng tài sản hiện có; hình sự đo mức độ nguy hiểm của một hành vi đã xảy ra.
Về nguồn giá, hội đồng thường ưu tiên theo hướng: giá thị trường của tài sản cùng loại, cùng tình trạng tại thời điểm và địa điểm đó; giá do Nhà nước quyết định nếu tài sản thuộc diện Nhà nước định giá; giá trên hoá đơn, chứng từ mua bán hợp pháp, có điều chỉnh theo hao mòn; giá do cơ sở kinh doanh cung cấp. Tài sản đã qua sử dụng phải được định giá theo đúng tình trạng của nó, không theo giá hàng mới.
Lỗi hay gặp chính ở chỗ này: định giá chiếc điện thoại cũ hai năm theo giá bán lẻ hàng mới, hoặc lấy giá niêm yết của cửa hàng thay vì giá giao dịch thực tế của hàng đã qua sử dụng. Với tài sản sát ngưỡng, những khác biệt như vậy đủ để làm thay đổi đánh giá pháp lý.
Các tình huống khó trong định giá hình sự
Tài sản không còn. Tài sản đã bị tiêu thụ, tiêu huỷ hoặc không thu hồi được. Hội đồng phải định giá dựa trên mô tả của bị hại, lời khai, hoá đơn, ảnh chụp, tài sản tương tự. Mô tả càng mơ hồ, khoảng giá càng rộng. Khi không đủ cơ sở, hội đồng có thể kết luận không xác định được giá trị, và nghi ngờ khi đó được giải thích theo hướng có lợi cho người bị buộc tội.
Tài sản không có thị trường. Đồ cổ chưa giám định, vật phẩm độc bản, giống cây hiếm, hàng giả. Không có giao dịch so sánh thì phải dùng ý kiến chuyên gia, chi phí tạo ra, hoặc giá trị tương đương — mỗi cách đều có tính chủ quan cao và dễ bị phản bác.
Tài sản bị huỷ hoại một phần. Thiệt hại là chênh lệch giá trị trước và sau, hoặc chi phí khôi phục hợp lý. Hai cách có thể cho kết quả khác nhau: chi phí sửa một chiếc xe cũ có thể vượt giá trị của chính chiếc xe.
Nhiều tài sản trong nhiều lần. Khi hành vi lặp lại, việc cộng dồn hay xét riêng từng lần phụ thuộc quy định về tội danh cụ thể. Định giá phải tách được từng tài sản theo từng thời điểm, vì thời điểm khác nhau thì giá có thể khác nhau.
Giá bị hại khai và giá thị trường khác nhau. Bị hại thường khai theo giá mua hoặc giá trị tình cảm. Hội đồng không định giá theo cảm nhận mà theo giá thị trường; giá trị tình cảm không phải giá trị thị trường.
So sánh định giá trong tố tụng dân sự và hình sự
Những người từng trải qua một vụ án dân sự hay mang kỳ vọng sang vụ án hình sự. Bảng dưới chỉ ra những khác biệt nguyên lý chính:
| Tiêu chí | Tố tụng dân sự | Tố tụng hình sự |
|---|---|---|
| Ai khởi động | Toà, theo yêu cầu đương sự hoặc khi các bên bất đồng | Cơ quan tiến hành tố tụng khi cần cho giải quyết vụ án |
| Thoả thuận giá | Đương sự được thoả thuận, toà ghi nhận nếu hợp lý | Không có cơ chế thoả thuận giá giữa các bên |
| Thời điểm giá | Thường là thời điểm giải quyết vụ án | Thường là thời điểm và nơi tài sản bị xâm phạm |
| Vai trò đương sự | Có mặt, trình bày, cung cấp tài liệu tại buổi định giá | Được thông báo kết luận, trình bày ý kiến, đề nghị định giá lại |
| Hệ quả của con số | Phần chia, tiền chênh lệch, án phí | Có tội hay không, khung hình phạt, bồi thường |
| Khi nghi ngờ không giải quyết được | Toà đánh giá chứng cứ, bên có nghĩa vụ chứng minh chịu bất lợi | Giải thích theo hướng có lợi cho người bị buộc tội |
Dòng cuối là khác biệt về bản chất: tố tụng hình sự đặt gánh nặng chứng minh lên bên buộc tội. Nếu không chứng minh được giá trị tài sản vượt ngưỡng một cách chắc chắn, con số đó không thể là căn cứ để buộc tội ở mức nặng hơn.
Quyền của người tham gia tố tụng và vai trò luật sư
Người bị buộc tội, bị hại và đương sự có quyền được biết kết luận định giá, trình bày ý kiến và đề nghị định giá lại. Trong thực tế, nhiều người chỉ biết đến con số khi đọc bản kết luận điều tra hoặc cáo trạng, khi đó việc phản bác khó hơn nhiều so với đặt vấn đề sớm.
Luật sư thường xem xét kết luận định giá theo các câu hỏi: tài sản được mô tả có đúng với tài sản thật không; tình trạng sử dụng đã được tính đúng chưa; nguồn giá có phải giá thị trường tại thời điểm và nơi xảy ra hành vi không; hội đồng có đủ thành phần và có người có chuyên môn về loại tài sản không; và kết luận có giải thích phương pháp không.
Với bị hại, định giá đúng cũng quan trọng không kém: con số quá thấp làm giảm mức bồi thường và có thể làm hành vi bị đánh giá nhẹ hơn thực tế. Bị hại nên cung cấp đầy đủ hoá đơn, chứng từ mua, ảnh tài sản trước khi mất, thông tin về tình trạng, để hội đồng có dữ liệu.
Một lưu ý về chuyên môn: người tham gia tố tụng có thể thuê thẩm định giá độc lập để có căn cứ phản biện, nhưng giá trị của chứng thư đó trong tố tụng hình sự do cơ quan tiến hành tố tụng đánh giá. Đây là việc nên làm dưới sự hướng dẫn của luật sư bào chữa hoặc người bảo vệ quyền lợi, để tài liệu được đưa vào hồ sơ đúng cách.
Câu hỏi thường gặp
Người bị buộc tội có được tham dự buổi họp của hội đồng định giá không?
Trong tố tụng hình sự, hội đồng định giá làm việc theo yêu cầu của cơ quan tiến hành tố tụng, không theo mô hình có mặt đương sự như tố tụng dân sự. Quyền chính của người bị buộc tội là được biết kết luận, trình bày ý kiến và đề nghị định giá lại, có luật sư hỗ trợ.
Tài sản đã trả lại cho bị hại thì còn cần định giá không?
Việc trả lại tài sản có thể là tình tiết giảm nhẹ và giải quyết phần bồi thường, nhưng nếu giá trị tài sản là yếu tố định tội hoặc định khung thì vẫn cần xác định giá trị tại thời điểm xảy ra hành vi. Tài sản thu hồi được lại giúp việc định giá chính xác hơn.
Giá bị hại khai trên hoá đơn có được dùng làm giá định giá không?
Hoá đơn là một nguồn thông tin, nhưng hội đồng phải điều chỉnh theo tình trạng tài sản tại thời điểm bị xâm phạm. Tài sản mua đã lâu, đã qua sử dụng, thường có giá trị thấp hơn giá trên hoá đơn. Giá trị tình cảm không được tính vào giá thị trường.
Nếu hội đồng kết luận không xác định được giá trị thì vụ án xử lý thế nào?
Khi không xác định được giá trị và không chứng minh được giá trị vượt ngưỡng định tội hoặc định khung, nguyên tắc giải thích nghi ngờ theo hướng có lợi cho người bị buộc tội được áp dụng. Kết quả cụ thể tuỳ các tình tiết khác của vụ án, cần luật sư đánh giá.
Định giá trong vụ án hình sự có mất phí cho người bị buộc tội không?
Định giá theo yêu cầu của cơ quan tiến hành tố tụng là một phần chi phí tố tụng hình sự, cách phân bổ do quy định về chi phí tố tụng điều chỉnh. Nếu người tham gia tố tụng tự thuê thẩm định độc lập để phản biện thì tự chịu khoản đó.